Emisja pieniądza – na czym polega i kto za nią odpowiada?

Emisja pieniądza to wprowadzanie do obiegu gotówki oraz pieniądza bezgotówkowego przez bank centralny i banki komercyjne. W Polsce wyłączne prawo do emisji znaków pieniężnych ma Narodowy Bank Polski. W artykule wyjaśniamy mechanizmy tego procesu i podmioty za nią odpowiedzialne.

Czym jest emisja pieniądza?

Emisja pieniądza polega na wprowadzaniu do obiegu nowych jednostek pieniężnych, zarówno w formie gotówkowej, jak i bezgotówkowej. Proces ten obejmuje także zasilanie banków w fundusze, na przykład przez operacje otwartego rynku. W praktyce bank centralny zwiększa bazę monetarną, a banki komercyjne tworzą dodatkowy pieniądz bezgotówkowy, udzielając kredytów. Współczesny pieniądz ma charakter fiducjarny, co oznacza, że jego wartość opiera się na zaufaniu do emitenta, a nie na pokryciu w kruszcu.

Wyróżnia się emisję pierwotną i emisję wtórną. Ta pierwsza to działalność banku centralnego polegająca na wprowadzaniu gotówki oraz zasilaniu sektora bankowego. Emisja wtórna zachodzi w bankach komercyjnych, które na podstawie depozytów tworzą zapisy na rachunkach klientów. W systemie rezerwy cząstkowej część zdeponowanych środków trafia do rezerw, a reszta może zostać ponownie wykorzystana do udzielania pożyczek. Dzięki temu w gospodarce pojawia się znacznie więcej pieniądza bezgotówkowego, niż wynosi suma gotówki wyemitowanej przez bank centralny.

Podstawowe różnice między oboma rodzajami emisji przedstawia poniższa tabela:

W erze cyfrowej znaczenie mają też cyfrowe formy pieniądza, takie jak pieniądz elektroniczny oraz kryptowaluty. Banki centralne analizują wprowadzenie własnych cyfrowych walut, co wpływa na dyskusję o emisji. Tego typu rozwiązania stawiają nowe pytania o bezpieczeństwo, prywatność i zakres regulacji.

Kto odpowiada za emisję pieniądza w Polsce?

W Polsce za emisję pieniądza odpowiada przede wszystkim Narodowy Bank Polski. Uprawnienie to ma rangę konstytucyjną i zostało zapisane w art. 227 ustawy zasadniczej. NBP decyduje o wartości oraz strukturze emisji znaków pieniężnych, a także realizuje politykę pieniężną. Obok banku centralnego istotną rolę w tworzeniu pieniądza bezgotówkowego odgrywają banki komercyjne.

Art. 227 Konstytucji RP przyznaje Narodowemu Bankowi Polskiemu wyłączne prawo emisji pieniądza oraz ustalania i realizowania polityki pieniężnej.

Jaką rolę pełni Narodowy Bank Polski?

Narodowy Bank Polski emituje banknoty i monety powszechnego obiegu. Od 1997 roku banknoty produkowane są w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A. w ramach serii „Władcy Polski”, zaprojektowanej przez A. Heidricha. Bilon oraz monety kolekcjonerskie powstają w Mennicy Polskiej S.A. Oprócz zwykłych środków płatniczych NBP wypuszcza złote i srebrne monety kolekcjonerskie, które upamiętniają ważne wydarzenia, rocznice i postaci. Emisję monet kolekcjonerskich zapoczątkowano w połowie lat sześćdziesiątych.

W obiegu gotówkowym NBP emituje zarówno banknoty, jak i monety. Banknotów nie można odmówić jako prawnego środka płatniczego, ale w przypadku bilonu powyżej określonej kwoty akceptacja zapłaty może być odmówiona. To rozróżnienie wynika z przepisów o znakach pieniężnych.

Konstytucja zakazuje bezpośredniego kredytowania wydatków rządowych przez bank centralny. W praktyce finansowanie może odbywać się pośrednio, przez banki komercyjne, ale podnosi to koszt długu. Rząd może też emitować obligacje nominowane w walutach obcych na rynkach zagranicznych, co wiąże się z ryzykiem kursowym. Dzięki tym ograniczeniom NBP zachowuje niezależność w prowadzeniu polityki pieniężnej.

Jak banki komercyjne tworzą pieniądz?

Banki komercyjne emitują pieniądz bezgotówkowy przede wszystkim przez udzielanie kredytów. Gdy bank przyznaje kredyt, na rachunku klienta powstaje depozyt, który wcześniej nie istniał. Spłata rat kapitałowych trwale wycofuje ten pieniądz z obiegu, natomiast odsetki traktowane są jako przychód banku i mogą wracać do gospodarki jako wydatki. Z tego powodu akcja kredytowa ma bezpośredni wpływ na ilość pieniądza.

Bank Anglii w raporcie z 2014 roku potwierdził, że większość pieniądza w obiegu tworzą banki komercyjne, a nie bank centralny.

Wspomniany raport podważył popularny pogląd o prostym mnożniku pieniądza. Skłonność banków do udzielania kredytów przekłada się na cykle gospodarcze, wzrosty i pękanie baniek spekulacyjnych oraz nadmierny rozrost sfery finansowej. Zjawisko to bywa określane mianem finansjalizacji.

Instytucje pieniądza elektronicznego również uczestniczą w emisji, ale na innych zasadach. Wydają e-pieniądz w zamian za środki pieniężne, przy czym wartość wyemitowanego pieniądza elektronicznego musi odpowiadać otrzymanym środkom w stosunku 1:1. Działalność ta nie może prowadzić do zwiększenia globalnej ilości pieniądza, ponieważ instytucje parabankowe nie mają prawa udzielać kredytów na takich samych zasadach jak banki. Dodatkowo wymagany jest minimalny kapitał założycielski w wysokości 350 tysięcy euro, a fundusze własne na cele emisji pieniądza elektronicznego muszą wynosić co najmniej 2% średniej wartości pieniądza elektronicznego pozostającego w obiegu.

W strefie euro zasady emisji różnią się od polskich. Emisja monet euro należy do państw członkowskich, ale jej wielkość kontroluje Europejski Bank Centralny. Banknoty euro emitują krajowe banki centralne państw strefy euro oraz EBC, wyłącznie na podstawie decyzji Europejskiego Banku Centralnego. Podstawą prawną jest art. 128 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Jakie narzędzia emisji stosuje bank centralny?

Bank centralny reguluje podaż pieniądza za pomocą kilku podstawowych narzędzi polityki pieniężnej. Ich zadaniem jest utrzymanie stabilności cen oraz wspieranie płynności sektora bankowego. Do najważniejszych z nich należą:

• operacje otwartego rynku, polegające na zakupie lub sprzedaży papierów wartościowych,
• ustalanie stóp procentowych, takich jak stopa lombardowa czy stopa redyskonta weksli,
• rezerwy obowiązkowe, czyli minimalny poziom środków utrzymywany przez banki komercyjne w banku centralnym,
• kredyty udzielane bankom komercyjnym, które zwiększają bazę monetarną.

Operacje otwartego rynku mają bezpośredni wpływ na płynność sektora bankowego. Gdy bank centralny kupuje papiery wartościowe, zasila banki w dodatkowe środki, co sprzyja akcji kredytowej. Z kolei sprzedaż papierów zmniejsza ilość pieniądza dostępnego dla banków. W podobny sposób działają zmiany stóp procentowych, ponieważ wyższy koszt kredytu ogranicza popyt na finansowanie, a niższy go pobudza.

Rezerwy obowiązkowe to kolejny instrument, który ogranicza lub zwiększa zdolność banków do udzielania kredytów. Ich poziom ustala bank centralny, a zmiana tego poziomu wpływa na ilość środków, które banki muszą zamrozić. Dzięki tym narzędziom możliwe jest łagodzenie nadmiernych wahań podaży pieniądza w gospodarce.

Jakie zagrożenia wiążą się z nadmierną emisją pieniądza?

Emisja pieniądza w nadmiarze bywa groźna. Gdy ilość pieniądza rośnie szybciej niż zdolność gospodarki do wytwarzania towarów i usług, pojawia się inflacja. W skrajnych przypadkach może dojść do hiperinflacji, która drastycznie obniża siłę nabywczą pieniądza i niszczy zaufanie do systemu monetarnego.

Przykładem historycznym jest hiperinflacja w Niemczech w latach 20. XX wieku. Nadmierna emisja pieniądza, prowadzona w celu pokrycia zobowiązań reparacyjnych, doprowadziła do gwałtownego spadku wartości marki niemieckiej. Po kryzysie finansowym z 2008 roku banki centralne w USA i Europie stosowały luzowanie ilościowe, skupując aktywa finansowe i zwiększając płynność na rynku. Taka polityka wspierała gospodarkę, ale rodziła też ryzyko wzrostu cen i narastania nierównowag.

Różne scenariusze skutków nadmiernej lub zbyt niskiej emisji przedstawia tabela:

Niebezpieczna bywa również sytuacja odwrotna. Jeśli kreacja pieniądza nie nadąża za potrzebami realnej gospodarki, może wystąpić recesja. Zmniejszająca się podaż pieniądza w wyniku spłacania długów uderza w kolejne gałęzie gospodarki, zwłaszcza te najbardziej zadłużone i powiązane ze sobą. Dlatego bank centralny stara się utrzymać ilość pieniądza na poziomie odpowiadającym realnym transakcjom.

Jakie alternatywne koncepcje emisji pieniądza istnieją?

W teorii ekonomii pojawiają się różne pomysły na to, jak powinna wyglądać optymalna ilość pieniądza. Część z nich zakłada ograniczenie roli państwa lub banków komercyjnych, inne proponują powiązanie emisji z pracą albo wartością kruszców. Poniżej przedstawiamy kilka nurtów, które wpisały się do debaty teoretycznej.

Austriacka teoria pieniądza

Przedstawiciele szkoły austriackiej twierdzą, że zmiany ilości pieniądza wpływają nie tylko na poziom cen, ale także na ich strukturę. Sprzeciwiają się interwencjom państwa na rynku pieniądza, uznając, że prowadzą one do nadmiernego zwiększania podaży. Jako remedium proponują powrót do systemu waluty złotej albo zniesienie monopolu państwa na produkcję pieniądza. Taki model ograniczałby możliwość swobodnej emisji przez władze publiczne.

Bank czasu i kredyt społeczny

Bank czasu to nieformalna instytucja samopomocowa, oparta na bezgotówkowej wymianie usług między jej członkami. Uczestnicy deklarują, jakie usługi mogą świadczyć, a jednostką rozliczeniową jest najczęściej zwykła godzina, niezależnie od rynkowej wartości danego zadania. Dzięki temu zarobione godziny można wykorzystać na usługi oferowane przez innych członków. Kredyt społeczny z kolei zakłada, że emisja pieniądza zależałaby od podmiotów zobowiązujących się do wykonania czegoś użytecznego, a nie wyłącznie od banku.

Nominalistyczna teoria pieniądza i pieniądz pracy

Nominalistyczna teoria pieniądza powstała na przełomie feudalizmu i kapitalizmu i głosi, że pieniądz jest tylko nazwą nadaną jednostce rachunkowej przez akt prawny władzy państwowej. Podważa tym samym teorię kruszcową, według której jedynie metale szlachetne mogły pełnić funkcje pieniądza. Z kolei pieniądz pracy to koncepcja socjalistów utopijnych, przede wszystkim Roberta Owena, zakładająca, że bank centralny potwierdzałby ilość pracy wydatkowanej na wytworzenie danego towaru. Bony pracy służyłyby jako przekazy na ekwiwalent w innych towarach złożonych w magazynach bankowych.

System Pieniądza Suwerennego

System Pieniądza Suwerennego to propozycja przeniesienia kreacji pieniądza z banków komercyjnych do państwa i banku centralnego. Depozyty, będące dziś zobowiązaniami banków komercyjnych, stałyby się zobowiązaniami banku centralnego. Nowy pieniądz trafiałby do gospodarki przez finansowanie publiczne, na przykład na wykup długu rządowego albo wydatki państwa. Zwolennicy podkreślają, że takie rozwiązanie mogłoby obniżyć zadłużenie publiczne i prywatne oraz ograniczyć ryzyko paniki bankowej. Krytycy zwracają natomiast uwagę na złożoność procesu przejścia i konsekwencje dla sektora finansowego.