Historia banknotów – jak ewoluował pieniądz papierowy?

Pieniądz papierowy narodził się w Chinach, gdzie już za dynastii Tang stosowano certyfikaty depozytowe, a pierwsze europejskie banknoty pojawiły się w Szwecji w 1661 roku. Jego historia to droga od skórzanych weksli i kwitów depozytowych do nowoczesnych, polimerowych środków płatniczych. W artykule znajdziesz najważniejsze daty, rozwiązania emisyjne i techniki zabezpieczeń.

Jak narodził się pieniądz papierowy w Chinach?

Przed upowszechnieniem papieru w płatnościach posługiwano się monetami z metali, często szlachetnych. Wytworzenie trwałego papieru i udoskonalenie technik drukarskich było warunkiem, bez którego trudno byłoby mówić o późniejszym rozwoju. Chińczycy już w 118 r. p.n.e. znali tak zwane pieniądze lekkie, wykonane z pergaminu i zdobione haftem oraz rycinami – przypominały weksle i nie weszły do powszechnego obiegu.

Za czasów dynastii Tang (618–907) pojawiły się latające pieniądze zwane feiqian. Kupcy, oficerowie armii i urzędnicy składali monety w skarbcu jednej prowincji, a w zamian otrzymywali zaświadczenie uprawniające do odbioru sumy w innej. Takie certyfikaty kupieckie można było przekazywać dalej, choć nie stały się powszechnym środkiem wymiany.

Pierwsze chińskie pieniądze papierowe przeznaczone do szerszego użytku miały wartość rynkową nawet kilkadziesiąt procent niższą od nominalnej i zachowywały ważność przez 3 lata. Mimo tych ograniczeń kierunek został wyznaczony – papier okazywał się wygodniejszy od ciężkiego kruszcu.

Emisje dynastii Song i Yuan

W okresie dynastii Song (960–1279) produkowano pieniądze z kory morwy, które oficjalnie akceptowano obok monet. Prowincja Syczuan emitowała weksle jiaozi, a pozostałe rejony posługiwały się odmianą huizi. Choć oryginalne banknoty z tego czasu nie przetrwały, zachowały się płyty drukarskie, z których wykonywano odbitki.

Pod rządami dynastii Yuan (1271–1368) do obiegu trafiły kredytowe papiery bao chao, pełniące funkcję skryptów dłużnych lub obligacji. W połowie XIII wieku przez krótki czas używano również drukowanego jedwabiu jako nośnika wartości, a ekspansja mongolska upowszechniła ten rodzaj pieniądza w imperium.

Reforma Mingów i długa przerwa Qing

Dynastia Ming (1368–1644) zmagała się z inflacją oraz brakiem kruszcu do wykupu papierowych emisji. W 1375 roku przeprowadzono reformę – wprowadzono jeden nominał o wartości 1000 miedziaków wen. Zachowany oryginał z tego okresu ma wymiary 22,2 na 34,1 cm i znajduje się w zbiorach British Museum.

Za dynastii Qing (1644–1911) przez długi czas nie emitowano własnych pieniędzy papierowych. W XVIII wieku w obiegu pomocniczym funkcjonowały płytki bambusowe o długości od 2,5 do 15 cm, pokryte wypalanymi napisami oznaczającymi nominał. Dopiero w 1853 roku, w związku z kosztami walk z powstaniem tajpingów, ponownie sięgnięto po papierowy pieniądz.

Jak banknoty dotarły do Europy?

Relacje Marco Polo sprawiły, że Europejczycy znali chińskie rozwiązania, ale traktowali je jak ciekawostkę. W XIV wieku kupcy z Włoch i Flandrii używali weksli, aby uniknąć transportu kruszcu na duże odległości. Początkowo imienne, z czasem stały się papierami na okaziciela i utorowały drogę właściwym papierowym środkom płatniczym.

Za pierwszy znany europejski przykład pieniądza papierowego uchodzą monety tekturowe z oblężonej Lejdy w 1574 roku. Wykonano je z okładek ksiąg parafialnych i tłoczono w czasie walk z Hiszpanami. Ich wartość wynosiła 5 stuiverów, czyli 1/4 guldena.

Za kolebkę banknotów w Europie uznaje się jednak Szwecję. W 1661 roku, z powodu zadłużenia wojennego i niedoboru złota oraz srebra, zaczęto stosować papiery wymienialne na kruszec. Szwedzkie miedziane płyty pieniężne potrafiły ważyć nawet 20 kilogramów, więc kwity depozytowe były ogromnym ułatwieniem w codziennym handlu.

Jak zmieniały się zasady emisji i prawne umocowanie pieniądza?

Pierwsze polskie bilety skarbowe puszczono do obiegu 16 sierpnia 1794 roku w Warszawie, podczas insurekcji kościuszkowskiej. Miały finansować walki powstańcze z Rosją. Zachowane egzemplarze o nominałach 4 i 5 złotych należą do najstarszych świadectw papierowego pieniądza na ziemiach polskich.

W 1694 roku powstał Bank Anglii, a jego kwity wymienialne na złoto zapoczątkowały praktykę pełnego pokrycia. Z czasem emitowano więcej papierów, niż wynosiło pokrycie w kruszcu, co prowadziło do spekulacji i pierwszych panik finansowych. System parytetu złota formalnie ukształtował się w Anglii w 1844 roku i był pierwszym światowym systemem walutowym.

Parytet funkcjonował do I wojny światowej, a ostateczne zawieszenie wymienialności na złoto nastąpiło w czasie II wojny światowej. Ostatnim krajem, który zakończył wymienialność waluty na kruszec, były Stany Zjednoczone w 1971 roku. Od tego momentu banknot stracił pierwotne znaczenie i stał się synonimem biletu skarbowego.

Dawniej prawo emisji miał właściwie każdy bank, a przyjmowanie papierów zależało od dobrej woli stron. Podczas wojny secesyjnej w USA na greenbackach umieszczono klauzulę prawnego środka płatniczego, co wymuszało akceptację rządowych emisji. Później emisję zastrzeżono dla banków centralnych, choć do dziś zdarzają się wyjątki – na przykład emisje powiązane z funtem Świętej Heleny czy dolarem Hongkongu.

Skąd biorą się różne nazwy papierowego pieniądza?

W literaturze funkcjonują określenia takie jak banknot, bilet bankowy, bon skarbowy czy bilet skarbowy. Obecnie traktuje się je zamiennie, choć pierwotnie znaczyły co innego. Różnicę dobrze widać na polskich napisach: do 1982 roku widniało sformułowanie „Bilety Narodowego Banku Polskiego są prawnym środkiem płatniczym w Polsce”, a później „Banknoty emitowane przez Narodowy Bank Polski są prawnym środkiem płatniczym w Polsce”.

Współcześnie gotówka, czyli banknoty i bilon, wchodzi w skład agregatu M0 razem z rachunkami banków komercyjnych w banku centralnym. W Polsce i strefie euro udział banknotów w wartości gotówki sięga 97–98%, a dodruk pieniądza przez państwo bywa jedną z głównych przyczyn inflacji.

Jak karano fałszerzy pieniędzy?

Proceder fałszowania istniał od początku. W Europie podrabianie monet długo traktowano pobłażliwie, ale gdy straty zaczęły godzić w interesy państwa, kary stały się surowe: palenie na stosie, topienie, wlewanie roztopionego ołowiu do gardła czy obcinanie kończyn. W Polsce za podrabianie pierwszych papierowych biletów skarbowych groziła kara śmierci i konfiskata majątku.

Wprowadzenie papierowych emisji sprawiło, że fałszowanie monet przestało się opłacać. Zaczęto podrabiać sam papier. W czasie II wojny światowej III Rzesza fałszowała funty szterlingi, a na terenie Generalnej Guberni podrabiano niemieckie nadruki na polskich banknotach 100-złotowych z księciem Józefem Poniatowskim. W Anglii dla polskiego podziemia powstawały fałszywe banknoty 50 i 500 zł, popularnie zwane góralami.

Jak produkuje się i zabezpiecza pieniądze papierowe?

Banknoty wykonuje się z papieru, do którego trafia ścier drzewny, celuloza i surowiec włóknisty, na przykład szmaty bawełniane. Coraz częściej stosuje się też podłoża polimerowe, które są trwalsze i trudniejsze do zadruku. Przednia strona, czyli awers, zawiera informację o emitencie, nominale, motywy dekoracyjne oraz większość zabezpieczeń. Tylna strona, rewers, bywa równie bogato zdobiona, choć zdarzały się emisje z niezadrukowaną odwrotną stroną.

W procesie produkcyjnym łączy się kilka technik drukarskich. Do najważniejszych należą:

Wklęsłodruk pozostawia stosunkowo grubą warstwę farby, dlatego arkusz schnie około doby przed dalszą obróbką. Płyty offsetowe naświetla się z rozdzielczością 8000 dpi i dokładnością 0,05 mikrona, a maszyny drukują awers i rewers jednocześnie. Farba przenoszona jest z ośmiu płyt na dwa obciągi gumowe, co utrudnia fałszerstwo już na etapie technicznym.

Jakie zabezpieczenia kryją współczesne banknoty?

Do standardowych elementów ochronnych należą znak wodny, nitka zabezpieczająca, mikrodruk oraz elementy widoczne w świetle UV lub podczerwieni. W polskim banknocie 200-złotowym po denominacji z 1995 roku awers zawiera hologram z napisem NBP 200, wieniec laurowy z farbą zmienną optycznie oraz trójkąt wyczuwalny dotykiem. W prześwicie widać powtórzony wizerunek Zygmunta Starego.

Na rewersie część rysunku orła jest widoczna tylko w podczerwieni. Część zabezpieczeń pozostaje utajniona i stanowi tajemnicę banków centralnych. Dzięki takim rozwiązaniom papierowe środki płatnicze należą do grupy druków zabezpieczonych, podobnie jak paszporty czy dokumenty tożsamości.

Jak ustala się wysokość nominałów?

Dawniej najwyższe nominały przeznaczano dla zamożnych, a biedniejsi używali bilonu. Rosyjski banknot 500 rubli z 1912 roku odpowiadał kilkumiesięcznym zarobkom oficera armii, co wywoływało negatywne skutki psychologiczne. Z czasem przyjęto zasadę, że najwyższy nominał w obiegu nie powinien przekraczać poziomu średniej płacy – reguła ta obowiązuje do dziś.

W skrajnych przypadkach pojawiają się jednak wyjątki okolicznościowe. Największy pod względem wymiarów banknot świata wyemitował Centralny Bank Filipin w 1998 roku z okazji stulecia powstania przeciw Hiszpanom. Nominał 100 000 peso ma wymiary 35,56 na 21,59 cm, bijąc poprzedni rekord chińskiego 1 kuana z dynastii Ming o wymiarach 22 na 33,5 cm.

Jakie niezwykłe banknoty zachowały się w polskich zbiorach?

Odtajniona seria E-71 „Miasta Polskie” powstała na zlecenie NBP PRL w latach 1971–1973 i pozostawała w ukryciu przez ponad 40 lat. Nominały od 1 do 2000 zł miały zastąpić obiegowe bilety NBP w razie wojny lub zniszczenia PWPW. Na niższych nominałach widniały symbole PRL, a na wyższych – widoki Poznania, Gdańska, Katowic, Lublina, Krakowa, Warszawy i Gniezna.

Papierowe emisje z tej serii miały poziom zabezpieczeń typowy dla tamtej epoki, czyli znak wodny, staloryt oraz papier zabezpieczony. Przygotowano matryce, klisze i wzorcowe egzemplarze umożliwiające natychmiastowy druk, także po przeniesieniu produkcji. Dokumenty towarzyszące powstały w ramach klauzul o najwyższym stopniu tajności, a kolekcja przez lata spoczywała w zalakowanych skrzyniach.

W zasobach Muzeum Papiernictwa znalazła się z kolei bardzo cenna kolekcja historycznych polskich banknotów z lat 1917–1941. Zakupiono od Czesława Miłczaka zbiór 127 obiektów, obejmujący marki polskie Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, banknoty złotowe II Rzeczypospolitej oraz okupacyjne „młynarki”.

Jakie ciekawostki kryją polskie emisje?

W serii z lat 1919–1923 znalazł się między innymi prawie kompletny zbiór marek II Rzeczypospolitej – brakuje tylko nominalu 10 000 000 marek polskich z 20 listopada 1923 roku. W grupie złotowych wyjątkowo rzadki jest nieobiegowy banknot 10 zł, którego Bank Polski nie wprowadził do obiegu z powodu mało czytelnej klauzuli prawnej. Wzory 20, 50, 1000 i 5000 zł również mają status unikatów, a część z nich wydrukowano w Anglii.

Okupacyjne banknoty Generalnej Guberni to kompletny zbiór emisji z 1 marca 1940 r. i 1 sierpnia 1941 r. Wśród nich znajduje się rekonstrukcja 1000 zł z 2004 roku, wykonana na podstawie odnalezionej miedzianej pramatrycy awersu i oryginalnej odbitki rewersu. Te obiekty dokumentują gospodarczą politykę okupanta na ziemiach polskich.

Czym są pamiątkowe banknoty 0 euro?

Współczesnym przykładem kolekcjonerskim są pamiątkowe banknoty 0 euro, produkowane z bawełnianego papieru i wyposażone w hologram, mikrodruk oraz elementy UV. Ich emisje bywają limitowane, a wzór nawiązuje do konkretnego miejsca, na przykład zabytkowego młyna papierniczego z XVI wieku. Tego rodzaju wydruki nie są prawnym środkiem płatniczym, lecz pełnią funkcję pamiątkową i edukacyjną.